Depresja i myśli samobójcze: jak rozpoznać i gdzie szukać pomocy?

Rzeczywistość szkolna, okres dorastania, a także wyzwania dnia codziennego mogą czasami stanowić źródło trudności emocjonalnych dla naszych dzieci/uczniów.

Warto wiedzieć, że nie są w tym osamotnieni i że pomoc jest dostępna. Poniżej przedstawiamy informacje na temat dwóch poważnych problemów, które mogą dotykać dzieci i młodzież: depresji oraz myśli i tendencji samobójczych, wraz ze wskazówkami, jak je rozpoznać i gdzie szukać wsparcia.

Zrozumienie depresji u dzieci i młodzieży

Depresja u dzieci i młodzieży to poważne zaburzenie psychiczne, które wymaga odpowiedniego podejścia i leczenia. To nie jest zwykły smutek czy chwilowy zły nastrój. Objawy depresji mogą wpływać na sferę emocjonalną, poznawczą i behawioralną, znacząco utrudniając codzienne funkcjonowanie.

Jakie objawy mogą świadczyć o depresji?

U dzieci i nastolatków depresja może objawiać się nieco inaczej niż u dorosłych. Zamiast typowego obniżonego nastroju, może występować drażliwość.

Najczęściej zgłaszane przez rodziców problemy to:

• nadmierna drażliwość,
• pogorszenie wyników w nauce,
• unikanie wszelkiej aktywności i wysiłku,
• utrata zainteresowań.

Inne możliwe objawy obejmują:

• obniżony nastrój przez większą część dnia, wyraźnie mniejsze zainteresowanie i satysfakcja z niemal wszystkich aktywności (anhedonia),
• irracjonalną interpretację wydarzeń, postrzeganie doświadczeń jedynie przez negatywny pryzmat (zniekształcenia poznawcze), np. myślenie czarno-białe ("Dostałem jedynkę, jestem beznadziejny"),
• unikanie, poddawanie się, nieadekwatne zachowania, zgłaszanie licznych objawów somatycznych, takich jak bóle brzucha czy głowy, nadmierne zmęczenie. Mogą pojawić się także zachowania ryzykowne, np. eksperymentowanie z substancjami psychoaktywnymi,
• trudnościz zaśnięciem lub wczesnym wstawaniem.

Co robić, gdy podejrzewamy depresję?

Zauważenie niepokojących zachowań u dziecka przez nauczyciela lub rodzica jest sygnałem do podjęcia odpowiednich kroków. Pracownicy szkoły nie mają uprawnień do stawiania diagnozy ani prowadzenia psychoterapii. Ich rolą jest przede wszystkim dostrzeżenie symptomów, poinformowanie o nich rodziców i wskazanie dalszej drogi postępowania.

Proces diagnozy i pomocy obejmuje zazwyczaj:

1. Nauczyciel/specjalista szkolny: obserwuje, informuje zespół pracujący z dzieckiem i powiadamia rodziców o swoich spostrzeżeniach, zalecając konsultację ze specjalistą.
2. Psycholog/pedagog (np. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej): przeprowadza wywiad z rodzicami i dzieckiem, dokonuje diagnozy psychologicznej i pedagogicznej, w przypadku podejrzenia depresji kieruje na konsultację do lekarza psychiatry.
3. Lekarz psychiatra dziecięcy: ocenia stan zdrowia psychicznego, stawia rozpoznanie medyczne, decyduje o farmakoterapii i innych oddziaływaniach.
4. Psychoterapeuta: prowadzi psychoterapię, która może angażować również rodziców.

Jeśli dziecko otrzyma diagnozę depresji, leczenie jest najważniejsze. Skupianie się wyłącznie na nauce może pogorszyć stan dziecka. Współpraca z nauczycielami i terapeutami jest kluczowa. Nauczyciel może pomóc rodzicom, którzy czują się zagubieni i nie wiedzą, do kogo się zwrócić o pomoc.Leczenie depresji najczęściej obejmuje psychoterapię, atakże farmakoterapię.

Myśli i tendencje samobójcze

Rozumienie i reagowanie na myśli i tendencje samobójcze u dzieci i młodzieży jest niezwykle ważne, zwłaszcza w obliczu wzrastającej liczby takich przypadków. Zachowania samobójcze obejmują myśli, próby i dokonane samobójstwa.

Jak rozpoznać, że młody człowiek może przeżywać kryzys związany z myślami samobójczymi?

Często problemy te wynikają z poczucia, że trudności są niemożliwe do rozwiązania. Istnieją czynniki ryzyka oraz sygnały, na które warto zwrócić uwagę:

• Problemy psychiczne tj. depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia zachowania, nadużywanie substancji psychoaktywnych. Badania wskazują, że około 90% nastolatków podejmujących próby samobójcze cierpi na zaburzenia psychiczne.
• Wcześniejsze próby samobójcze.
• Dysfunkcyjne środowisko rodzinne, przemoc w rodzinie, nadużywanie substancji psychoaktywnych przez członków rodziny.
• Stresujące wydarzenia życiowe, np. utrata bliskiej osoby.
• Problemy w nauce, trudności w relacjach z rówieśnikami, izolacja społeczna.
• Bycie pod wpływem alkoholu lub narkotyków.
• Wyrażanie uczucia bezradności, beznadziejności.
• Zmiany w zachowaniu tj. radykalna zmiana nastroju, rozdawanie cennych rzeczy, porządkowanie spraw osobistych.
• Mówienie o śmierci lub samobójstwie, sygnalizowanie takiego zamiaru.

Nigdy nie można ignorować zgłaszanych myśli samobójczych!

Co robić, gdy podejrzewasz lub wiesz, że dziecko/nastolatek ma myśli samobójcze?

Jeśli jesteś uczniem i martwisz się o siebie lub kolegę/koleżankę, powiedz o tym zaufanej osobie dorosłej (rodzicowi, nauczycielowi, pedagogowi szkolnemu, psychologowi szkolnemu).

Jeśli jesteś rodzicem, nie bój się skorzystać z pomocy specjalisty. Zrób to jak najszybciej. W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia poinformuj pogotowie ratunkowe.

Gdzie szukać pomocy?

Gdy młody człowiek ma myśli samobójcze, powinien jak najszybciej zostać zbadany przez psychologa i psychiatrę dziecięcego. Specjalistyczną pomoc można uzyskać w:

• Poradniach Psychologiczno-Pedagogicznych
• Ośrodkach Pomocy Społecznej
• Poradniach Zdrowia Psychicznego oraz innych placówkach służby zdrowia, w tym pogotowiu ratunkowym
• Ośrodkach Interwencji Kryzysowej (np. interwencjakryzysowa.pl)
• Telefonach zaufania (np. Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111, 116111.pl)

Podsumowanie

Zaburzenia psychiczne, takie jak depresja, oraz pojawienie się myśli samobójczych, to poważne wyzwania, z którymi mogą zmagać się dzieci i młodzież. Jako społeczność szkolna – nauczyciele, specjaliści, a także Wy, drodzy Rodzice i Uczniowie – mamy możliwość dostrzec sygnały ostrzegawcze i zareagować.

Pamiętajcie, że pomoc psychologiczno-pedagogiczna w szkole i poza nią jest dostępna. Nie obawiajcie się rozmawiać o swoich emocjach i problemach. Szukanie wsparcia to oznaka siły, a nie słabości.

W przypadku jakichkolwiek wątpliwości czy obaw, zachęcamy do kontaktu z psychologiem szkolnym lub pedagogiem.

Artykuł opracowano na podstawie fragmentów publikacji "Zaburzenia psychiczne i rozwojowe u dzieci a szkolna rzeczywistość" pod redakcją naukową Marty Jerzak (Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2016).

Osoba odpowiedzialna za treść: Kinga Dąbrowska