Ćwiczenia fonacyjne

Fonacja (z greckiego dźwięk, głos) oznacza predyspozycje do wytwarzania głosu i do posługiwania się nim. Za Leonem Kaczmarkiem fonacja to wydawanie głosu przez człowieka.

W fonetyce rozróżnia się następujące rodzaje fizjologicznej fonacji:

• dźwięczna - wibracyjna,
• bezdźwięczna,
• mormoracyjna,
• charcząca,
• blokowana,
• szept

Fonacja dźwięczna decyduje o charakterze quasi (prawie) periodycznym drgań więzadeł głosowych na całej ich długości. Natomiast podczas fonacji bezdźwięcznej cała głośnia jest szeroko otwarta (A. Pruszewicz 1992). Wśród czynników warunkujących prawidłowe funkcjonowanie narządu głosowego czołowe miejsce zajmuje środowisko zewnętrzne.

• Wilgotność
• temperatura
• skład powietrza
• hałas

Są to kardynalne komponenty środowiska zewnętrznego, które warunkują proces emisji głosu. Bardzo istotnym jest zapewnić narządowi głosowemu właściwe warunki pracy. By to zrobić, należy zadbać o odpowiednią wilgotność i temperaturę pomieszczenia, w którym przebywamy. Przy niekorzystnych parametrach miejsc, w których pracujemy należy w czasie fonacji popijać niegazowaną wodę o pokojowej temperaturze. Równocześnie powinno się zadbać o przewietrzenie pomieszczeń i minimalizowanie poziomu hałasu.

Dlaczego fonacja jest ważna?

Ponieważ rozwija się podczas ćwiczeń fonacyjnych uwaga słuchowa, siła mięśni aparatu oddechowego i artykulacyjnego. Przygotowuje ona do śpiewu a śpiew jest przedłużeniem mowy. J

Ćwiczenia usprawniające aparat fonacyjny.

Zadaniem ćwiczeń fonacyjnych jest nauczenie dzieci właściwego posługiwania się głosem. Dziecko nie powinno krzyczeć, piszczeć, czy przekrzykiwać się. Mówienie powinno rozpoczynać się z wydechem. Są to też ćwiczenia emisyjne, dzięki którym głos staje się przyjemnym dla ucha. Prowadzą one do zniesienia napięcia mięśni krtani i gardła.

Celem ćwiczeń fonacyjnych z dzieckiem jest rozluźnienie mięśni krtani i aparatu artykulacyjnego, wyćwiczenie umiejętności modulowania wysokości i siły głosu, ustalenie średniego położenia głosu a także umiejętność kierowania głosu na sklepienie podniebienia twardego.

Ćwiczenia fonacyjne przeprowadza się po wykonaniu zestawu ćwiczeń oddechowych. Zaleca się, aby nie trwały zbyt długo. Przedłużanie ćwiczeń głosowych może w konsekwencji doprowadzić do przemęczenia mięśni krtani. Ważną składową ćwiczeń fonacyjnych jest uruchomienie i prawidłowe wykorzystanie rezonatorów nad- i podkrtaniowych, w których dźwięk ulega wzmocnieniu. Fundamentalnym celem ćwiczeń głosowych jest ustalenie wysokości głosu odpowiedniej dla konkretnej osoby. Wyćwiczenie miękkiego nastawienia głosu oraz wyrobienie umiejętności kierowania głosu „na maskę”, modulowania siłą głosu oraz wysokością głosu.

W ramach przygotowanych ćwiczeń, wspólnych konsultacji i spostrzeżeń pragnę podkreślić różnicę w ćwiczeniach fonacyjnych przeprowadzanych z grupą dzieci najmłodszych oraz najstarszych.

Dzieci 3, 4- letnie.

Dzieci najmłodsze bazują na pokazie danego ćwiczenia przez osobę dorosłą., wykonując je. Naśladują chętnie różnorakie odgłosy, chociażby na przykład zwierząt.

Co mówi bocian, gdy żabę zjeść chce? Kle kle kle

Co mówi żaba, gdy bocianów tłum? Kum kum kum

Co mówi kaczka, gdy jest bardzo zła? Kwa kwa kwa

Co mówi kotek, gdy mleczka by chciał? Miau miau miau

Co mówi kura, gdy znosi jajko? Ko ko ko

Co mówi kogut, gdy budzi w kurniku? Ku ku kukuryku

 Co mówi koza, gdy jeść jej się chce? Mee mee mee

 Co mówi krowa, gdy brakuje jej tchu? Mu mu mu

Co mówi wrona, gdy wstaje co dnia? Kra kra kra

Co mówi piesek, gdy kość zjeść by chciał? Hau hau hau

Co mówi baran, gdy jeść mu się chce? Bee bee bee

Co mówi ryba, gdy powiedzieć chce? Nic! Przecież ryby nie maja głosu.

Innym przykładem jest naśladowanie śmiechu różnych osób czy powtarzanie samogłosek lub sylab podczas zabawy z dzieckiem, czy wykorzystanie onomatopei (wyrazów dźwiękonaśladowczych, np. jedzie ciuchcia ciuch…ciuch).

Istotnym jest także stosowanie szerokiego wachlarzu pomocy dydaktycznych (zabawek, obrazków i ilustracji), które zachęcają dziecko do udziału w ćwiczeniach. Należy pamiętać że ćwiczenia fonacyjne zaczynamy dopiero po opanowaniu odpowiedniego toru oddechowego.

Dzieci w wieku 10 lat

Dziecko około 10 roku życia ma już w pełni ukształtowaną mowę i opanowaną technikę mówienia. Warto jednak poćwiczyć dykcję i emisję głosu. Do tego celu można wykorzystać różnego rodzaju teksty tak zwane „łamańce językowe” i ćwiczenia zarządzania zasobem powietrza podczas mówienia. Można także ćwiczyć głos śpiewając z różnym natężeniem głosu (lalala, mimimo, etc).

Przykład łamańca językowego;

Dżdżownica u radży na daczy

Drożdżami i dżemem się raczy,

A radża je drożdże bez dżemu,

Lecz nie chce powiedzieć jej czemu!

Rodzice powinni dać przykład i mogą wesprzeć dziecko w ćwiczeniach dykcji poprzez wspólną pracę nad jakością głosu i wymowy.

Polecana literatura:

• Mariola Malkiewicz ,,Jarmark logopedyczny” Wybór zabaw wspomagających mowę przedszkolaków, wyd. Harmonia, Gdańsk 2007
• Monika Jurewicz ,,Emisja głosu” - Materiały dydaktyczne dla słuchaczy Studiów Podyplomowych dla Nauczycieli Przedmiotów Zawodowych, Warszawa 2009
• Maria Bończyk ,,Emisja głosu. Ćwiczenia usprawniające głos i mówienie”, Warszawa 2012
• Binkuńska, Higiena i emisja głosu mówionego, 2012